Wymiarowanie O-Ringów silikonowych: d1 x d2, tolerancje i wymiary rowków
Przy wymiarowaniu O-ringów średnicę wewnętrzną d1 i średnicę przekroju d2 podaje się w milimetrach w formacie d1 x d2, na przykład 20 x 2,5, uzupełniając oznaczenie o materiał, twardość i klasę tolerancji. Średnica zewnętrzna nie jest niezależnym wymiarem: wynika z zależności d1 + 2 × d2 i często stanowi źródło pomyłek w zapytaniach ofertowych. Pełny opis uszczelnienia wymaga również wymiarów rowka, ponieważ jego głębokość i szerokość określają stopień ściśnięcia oraz wypełnienia rowka. W przypadku silikonu dochodzą właściwości materiałowe, które podczas pomiarów i projektowania rowka decydują o prawidłowym działaniu lub awarii.
d1 x d2 i dane uzupełniające: jak jednoznacznie oznaczyć O-ring
Jednoznaczne oznaczenie zawiera oprócz d1 x d2 symbol materiału według ISO 1629, w przypadku silikonu VMQ, w przypadku fluorosilikonu FVMQ, a także twardość w Shore A, kolor i wymagane dokumenty potwierdzające właściwości lub zgodność. Przykład: O-ring 20 x 2,5, VMQ, 70 Shore A, czerwony, zgodny z FDA 21 CFR 177.2600. Ten przepis FDA dotyczy gumowych wyrobów wielokrotnego użytku przeznaczonych do kontaktu z żywnością, zalecenie BfR XV odnosi się do silikonów przeznaczonych do kontaktu z żywnością, natomiast USP Class VI jest klasyfikacją opartą na badaniach według USP <88>, często wymaganą w technice medycznej. To, jakie wymagania spełnia dana mieszanka, zależy od jej receptury i musi być potwierdzone dla każdego materiału.
Typowym źródłem błędów są zbliżone średnice przekroju pochodzące z dwóch systemów wymiarowych. ISO 3601-1 obejmuje zarówno średnice przekroju wywodzące się z amerykańskiej normy AS568 i oparte na wymiarach calowych: 1,78, 2,62, 3,53, 5,33 i 6,99 mm, jak i przekroje metryczne, na przykład 3,55 i 5,3 mm. DIN 3771 stosuje metryczne średnice przekroju 1,8, 2,65, 3,55, 5,3 i 7 mm. Oznaczenie „25 x 3,5” samo w sobie określa jednoznaczne wymiary nominalne, w praktyce jednak często kryje się za nim zaokrąglony, a tym samym błędny wymiar zamówieniowy pierścienia o średnicy przekroju 3,53 lub 3,55 mm. Przy wymianie pozornie identyczny pierścień nie pasuje wtedy dokładnie do istniejącego rowka, dlatego zapytanie powinno zawierać dokładną średnicę przekroju oraz odniesienie do normy. Porównanie O-ringów, uszczelek płaskich i uszczelek formowanych przedstawiamy w artykule o uszczelkach silikonowych w przemyśle.
Tolerancje według ISO 3601 i różnice w przypadku silikonu
ISO 3601-1 określa dwie klasy tolerancji średnicy wewnętrznej d1: klasę A o węższych tolerancjach oraz klasę B do ogólnych zastosowań przemysłowych. Tolerancję średnicy wewnętrznej oblicza się ze wzoru na podstawie d1 i rośnie ona wraz ze średnicą. Tolerancja średnicy przekroju jest natomiast określona dla każdego przekroju i jednakowa dla obu klas, na przykład ±0,08 mm przy 1,78 mm oraz ±0,15 mm przy 6,99 mm. Widoczne wady powierzchni, takie jak linie płynięcia, wtrącenia lub wypływki, ocenia się niezależnie według ISO 3601-3 na podstawie klas jakości, przy czym klasa N dotyczy zastosowań ogólnych, a klasa S podwyższonych wymagań.
W przypadku wymiarów niestandardowych i wielu pierścieni silikonowych w praktyce zamiast klas ISO 3601 uzgadnia się klasę tolerancji według ISO 3302-1, która przewiduje klasy M1 do M4 dla prasowanych elementów elastomerowych. Wynika to ze skurczu podczas wulkanizacji i wygrzewania, który zależy od mieszanki i twardości, a przy wąskich tolerancjach może wymagać korekty formy. Twardość również podlega tolerancji, typowo ±5 Shore A. Na gotowym O-ringu mierzy się ją zazwyczaj w skali IRHD metodą mikro według ISO 48-2, ponieważ mały przekrój nie pozwala na pomiar Shore A zgodny z normą. Wyników nie można bezpośrednio porównywać z wartościami Shore A zmierzonymi na płytce do badań.
Dobór stopnia ściśnięcia, głębokości i szerokości rowka
Stopień ściśnięcia określa, o jaką część zmniejsza się średnica przekroju po zamontowaniu, w odniesieniu do d2. Dla uszczelnień statycznych typowe wartości wynoszą od 15 do 30 %. Przy d2 = 3,53 mm i stopniu ściśnięcia 20 % uzyskuje się głębokość rowka około 2,82 mm, przy montażu promieniowym z uwzględnieniem szczeliny uszczelnianej. Obliczenia prowadzi się dla wymiarów granicznych: najmniejsza średnica przekroju i największa głębokość rowka dają minimalny stopień ściśnięcia, a największa średnica przekroju i najmniejsza głębokość rowka maksymalny stopień ściśnięcia. Silikonowe O-ringi stosuje się głównie statycznie, ponieważ ich odporność na rozdzieranie i ścieranie, zależnie od mieszanki, jest niższa niż w przypadku NBR lub FKM.
Szerokość rowka wynika ze stopnia jego wypełnienia, czyli stosunku pola przekroju O-ringu do pola przekroju rowka. W praktyce branżowej przyjmuje się maksymalnie 85 %. Dla silikonu zaleca się większy zapas, ponieważ jego rozszerzalność cieplna jest zazwyczaj wielokrotnie większa niż stali, a materiał pęcznieje w niektórych mediach. W podanym przykładzie przekrój o średnicy 3,53 mm ma pole około 9,79 mm²; przy głębokości rowka 2,82 mm i szerokości 4,7 mm stopień wypełnienia wynosi około 74 %. Zakres temperatur i zachowanie materiału w kontakcie z mediami opisuje nasza strona poświęcona kauczukowi silikonowemu.
W rowku tłoka pierścień jest zwykle rozciągany o 1 do 5 %. Średnica przekroju zmniejsza się przy tym w przybliżeniu o połowę procentowego wydłużenia, co uwzględnia się w obliczeniach stopnia ściśnięcia. Przy montażu osiowym ciśnienie wewnętrzne dociska pierścień do zewnętrznej średnicy rowka, a ciśnienie zewnętrzne do średnicy wewnętrznej. Częstym błędem montażowym w przypadku silikonu jest pozostawienie ostrych krawędzi: fazy wprowadzające o kącie od 15 do 20° oraz usunięcie zadziorów na przejściach otworów zapobiegają nacięciu pierścienia podczas montażu.
Prawidłowy pomiar miękkich silikonowych O-ringów
Suwmiarka ściska przekrój miękkiego pierścienia silikonowego, przez co zmierzona średnica przekroju jest zaniżona, szczególnie przy niskiej twardości. Bardziej wiarygodne są metody bezdotykowe, takie jak projektor profilowy lub wizyjny system pomiarowy, ewentualnie czujnik zegarowy o małej sile pomiarowej i płaskiej końcówce pomiarowej. Pomiary wykonuje się w kilku miejscach na obwodzie, obok linii podziału formy, aby wypływka nie zafałszowała wyniku.
Średnicę wewnętrzną mierzy się bez naprężania pierścienia, na przykład za pomocą stożka pomiarowego lub optycznie na pierścieniu leżącym płasko. Naciągnięcie pierścienia na szczęki pomiarowe powoduje wydłużenie, przez co wynik jest bezużyteczny. Pomiar wykonuje się po odpowiednio długim kondycjonowaniu w standardowych warunkach badania przy 23 °C, ponieważ elementy bezpośrednio po wygrzewaniu osiągają wymiar końcowy dopiero po ostygnięciu.
Zdemontowane O-ringi tylko w ograniczonym stopniu nadają się jako wzorzec wymiarowy. Trwałe odkształcenie po ściskaniu powoduje spłaszczenie przekroju, pęcznienie w medium może go powiększyć, a średnica wewnętrzna jest często zwiększona wskutek montażu. Bardziej wiarygodnym rozwiązaniem jest zmierzenie rowka i powierzchni współpracującej oraz ponowny dobór O-ringu na tej podstawie.
Zapytanie o silikonowe O-ringi o wymiarach standardowych lub niestandardowych
O-ringi o wymiarach standardowych według ISO 3601-1 lub DIN 3771 wytwarza się przez prasowanie w istniejących formach. W przypadku wymiarów niestandardowych wykonuje się osobną formę albo, szczególnie przy dużych średnicach, przycina wytłaczany sznur silikonowy na wymaganą długość i łączy go przez wulkanizację w pierścień. Połączenie czołowe takich pierścieni nadaje się do uszczelnień statycznych, jednak jego przekrój może nieznacznie odbiegać od pozostałej części, co należy uwzględnić przy wąskich tolerancjach. Geometrie wykraczające poza okrągły przekrój, na przykład pierścienie z wargą lub kołnierzem, projektuje się jako silikonowe elementy formowane.
Zapytanie można opracować bez dodatkowych pytań, jeśli zawiera następujące dane: d1 x d2 ze wskazaniem szeregu wymiarowego, klasę tolerancji lub tolerancje rysunkowe, materiał wraz z twardością i kolorem, temperaturę pracy, medium, zastosowanie statyczne lub dynamiczne, montaż promieniowy lub osiowy, wymiary rowka oraz wymagania zgodności, takie jak FDA, BfR lub USP Class VI. Jeśli dostępny jest rysunek zabudowy, można sprawdzić stopień ściśnięcia na podstawie łańcucha tolerancji przed wykonaniem formy.
Najczęściej zadawane pytania
Jak wymiaruje się O-ring?
O-ring wymiaruje się, podając średnicę wewnętrzną d1 razy średnicę przekroju d2 w milimetrach, na przykład 20 x 2,5. Jednoznaczne zamówienie wymaga dodatkowo podania materiału, twardości, koloru, klasy tolerancji, a w przypadku pierścieni normowych dokładnej średnicy przekroju wraz z odniesieniem do normy, ponieważ ISO 3601-1 obejmuje zarówno przekroje oparte na wymiarach calowych, jak i metryczne, na przykład 3,53 i 3,55 mm.
Dlaczego suwmiarka wskazuje zbyt małe wartości przy pomiarze silikonowych O-ringów?
Siła pomiarowa suwmiarki wystarcza do ściśnięcia miękkiego przekroju silikonowego. Im niższa twardość, tym większa odchyłka. Wiarygodne wyniki zapewniają optyczne metody pomiarowe lub czujniki zegarowe o małej sile pomiarowej, przy wykonywaniu pomiarów w kilku miejscach na obwodzie.
Czym różnią się VMQ i FVMQ w O-ringach?
VMQ to oznaczenie kauczuku silikonowego z grupami metylowymi i winylowymi, a FVMQ fluorosilikonu z dodatkowymi grupami trifluoropropylowymi. Dzięki temu FVMQ jest zazwyczaj bardziej odporny na paliwa i oleje mineralne, zachowując w dużej mierze właściwości silikonu w niskich temperaturach. Sposób wymiarowania pozostaje taki sam, jednak skurcz może się różnić.
Jak temperatura pracy wpływa na projektowanie rowka?
Typowe mieszanki VMQ stosuje się statycznie w zakresie od około minus 60 °C do plus 200 °C, a mieszanki specjalne również w wyższych temperaturach. W tym zakresie pierścień i rowek rozszerzają się w różnym stopniu: w wysokich temperaturach rośnie stopień wypełnienia, a w niskich maleje stopień ściśnięcia. Dlatego rowek należy sprawdzić dla obu temperatur granicznych.











