Technische Silikonschläuche in verschiedenen Größen mit Innendurchmesser, Außendurchmesser und Wandstärke

O-ringmaten voor siliconen: d1 x d2, toleranties en groefmaten

Bij de maatvoering van O-ringen worden de binnendiameter d1 en de snoerdikte d2 in millimeters aangegeven als d1 x d2, bijvoorbeeld 20 x 2,5, aangevuld met materiaal, hardheid en tolerantieklasse. De buitendiameter is geen zelfstandige maat: deze volgt uit d1 + 2 × d2 en is bij aanvragen een veelvoorkomende bron van verwarring. Een afdichting is pas volledig beschreven wanneer ook de groefmaten bekend zijn, want de groefdiepte en groefbreedte bepalen de compressie en de groefvulling. Bij siliconen komen daar materiaalspecifieke aandachtspunten bij die bij het meten en het groefontwerp bepalend zijn voor de werking of het falen.

d1 x d2 en aanvullende gegevens: zo wordt een O-ring eenduidig aangeduid

Een volledige aanduiding bevat naast d1 x d2 het materiaal volgens ISO 1629, bij siliconen VMQ, bij fluorsiliconen FVMQ, aangevuld met de hardheid in Shore A, de kleur en de vereiste bewijsstukken. Een voorbeeld: O-ring 20 x 2,5, VMQ, 70 Shore A, rood, conform FDA 21 CFR 177.2600. Dit FDA-voorschrift geldt voor rubberartikelen voor herhaald gebruik die met levensmiddelen in contact komen. De BfR-aanbeveling XV is een aanbeveling voor siliconen in contact met levensmiddelen, en USP Class VI is een testclassificatie volgens USP <88> die in de medische technologie vaak wordt vereist. Aan welke eisen een compound voldoet, hangt af van de receptuur en moet per materiaal worden bevestigd.

Een typische bron van fouten zijn snoerdiktes uit twee maatsystemen die dicht bij elkaar liggen. ISO 3601-1 bevat zowel de van inchmaten afgeleide snoerdiktes 1,78, 2,62, 3,53, 5,33 en 6,99 mm uit de Amerikaanse norm AS568 als metrische doorsneden, bijvoorbeeld 3,55 en 5,3 mm. DIN 3771 werkt met de metrische snoerdiktes 1,8, 2,65, 3,55, 5,3 en 7 mm. De aanduiding „25 x 3,5“ beschrijft op zichzelf eenduidige nominale maten, maar in de praktijk gaat het vaak om een afgeronde en daardoor onjuiste bestelaanduiding voor een ring met 3,53 of 3,55 mm. Bij vervanging past de ogenschijnlijk identieke ring dan niet exact in de bestaande groef. Daarom horen de exacte snoerdikte en de normverwijzing in de aanvraag te staan. Een vergelijking van O-ringen, vlakke pakkingen en vormafdichtingen vindt u in ons artikel over siliconenafdichtingen in de industrie.

Toleranties volgens ISO 3601 en afwijkingen bij siliconen

ISO 3601-1 legt voor de binnendiameter d1 twee tolerantieklassen vast: klasse A met nauwere toleranties en klasse B voor algemene industriële toepassingen. De tolerantie van de binnendiameter wordt met een formule op basis van d1 berekend en neemt toe met de diameter. De tolerantie van de snoerdikte is daarentegen per doorsnede vastgelegd en voor beide klassen gelijk, bijvoorbeeld ±0,08 mm bij 1,78 mm en ±0,15 mm bij 6,99 mm. Zichtbare oppervlaktefouten zoals vloeilijnen, insluitingen of bramen worden afzonderlijk beoordeeld volgens ISO 3601-3 aan de hand van kwaliteitsniveaus, waarbij niveau N geldt voor algemene toepassingen en niveau S voor hogere eisen.

Voor afwijkende maten en veel siliconenringen wordt in de praktijk in plaats van de ISO-3601-klassen een tolerantieklasse volgens ISO 3302-1 afgesproken. Deze norm voorziet voor geperste elastomeeronderdelen in de klassen M1 tot M4. De reden hiervoor is de krimp tijdens het vulkaniseren en navulkaniseren, die afhankelijk van de compound en de hardheid varieert en bij nauwe toleranties een matrijscorrectie kan vereisen. Ook voor de hardheid geldt een tolerantie, doorgaans ±5 Shore A. Bij de afgewerkte O-ring wordt deze meestal als IRHD met de micromethode volgens ISO 48-2 gemeten, omdat de kleine doorsnede geen normconforme Shore A-meting toelaat. De waarden zijn niet rechtstreeks vergelijkbaar met Shore A-waarden gemeten op een proefplaat.

Compressie, groefdiepte en groefbreedte bepalen

De compressie is het percentage waarmee de snoerdikte in gemonteerde toestand wordt samengedrukt, ten opzichte van d2. Voor statische afdichtingen liggen typische waarden bij 15 tot 30 %. Bij d2 = 3,53 mm en 20 % compressie bedraagt de groefdiepte ongeveer 2,82 mm, bij radiale montage inclusief de afdichtingsspleet. De berekening wordt uitgevoerd met de grensmaten: de kleinste snoerdikte en de grootste groefdiepte leveren de minimale compressie op, de grootste snoerdikte en de kleinste groefdiepte de maximale compressie. Siliconen O-ringen worden overwegend statisch toegepast, omdat de doorscheursterkte en de slijtvastheid afhankelijk van de compound lager zijn dan die van NBR of FKM.

De groefbreedte volgt uit de groefvullingsgraad, oftewel de verhouding tussen het doorsnedeoppervlak van de O-ring en het doorsnedeoppervlak van de groef. In de industrie is maximaal 85 % gebruikelijk. Voor siliconen wordt meer reserve aanbevolen, omdat de thermische uitzetting doorgaans een veelvoud van die van staal bedraagt en het materiaal in sommige media zwelt. In het voorbeeld heeft de doorsnede van 3,53 mm een oppervlak van ongeveer 9,79 mm²; bij een groefdiepte van 2,82 mm en een groefbreedte van 4,7 mm bedraagt de vullingsgraad ongeveer 74 %. Het temperatuurbereik en het gedrag van het materiaal in verschillende media worden beschreven op onze pagina over siliconenrubber.

In een zuigergroef wordt de ring doorgaans 1 tot 5 % opgerekt. De snoerdikte neemt daarbij bij benadering af met de helft van het rekpercentage, wat in de compressieberekening wordt meegenomen. Bij axiale montage ligt de ring bij inwendige druk tegen de buitendiameter van de groef en bij uitwendige druk tegen de binnendiameter. Scherpe randen zijn bij siliconen een veelvoorkomende oorzaak van montagefouten: invoerafschuiningen van 15 tot 20° en ontbraamde boringsovergangen voorkomen dat de ring tijdens de montage wordt ingesneden.

Zachte siliconen O-ringen correct meten

Een schuifmaat drukt de doorsnede van een zachte siliconenring samen, waardoor de gemeten snoerdikte te klein uitvalt, vooral bij lage hardheden. Contactloze methoden zoals een profielprojector of een camerameetsysteem zijn betrouwbaarder. Een alternatief is een meetklok met geringe meetkracht en een vlakke taster. Er wordt op meerdere plaatsen over de omtrek en naast de deelnaad gemeten, zodat bramen het resultaat niet vertekenen.

De binnendiameter wordt spanningsvrij gemeten, bijvoorbeeld met een meetconus of optisch aan de vlak liggende ring. Als de ring over de meetbekken wordt getrokken, is het resultaat door de rek onbruikbaar. De meting vindt plaats na voldoende conditionering in het gebruikelijke testklimaat van 23 °C, omdat pas nagevulkaniseerde onderdelen hun eindmaat pas na afkoeling bereiken.

Gedemonteerde O-ringen zijn slechts beperkt geschikt als maatreferentie. Door de blijvende vervorming na compressie is de doorsnede afgeplat, zwelling in het medium kan deze vergroten en de binnendiameter is door de montage vaak uitgerekt. Het is betrouwbaarder om de groef en het tegenvlak op te meten en op basis daarvan de O-ring opnieuw te dimensioneren.

Een standaardmaat of afwijkende maat in siliconen aanvragen

Standaardmaten volgens ISO 3601-1 of DIN 3771 worden in bestaande matrijzen geperst. Voor afwijkende maten wordt een eigen matrijs gemaakt of wordt, vooral bij grote diameters, een geëxtrudeerd siliconensnoer op lengte gesneden en tot een ring gevulkaniseerd. De verbindingsplaats van dergelijke ringen is geschikt voor statische afdichtingen, maar kan in doorsnede licht afwijken. Daarmee moet bij nauwe toleranties rekening worden gehouden. Geometrieën die afwijken van een ronde doorsnede, zoals ringen met een lip of kraag, worden als siliconenvormdelen ontworpen.

Een aanvraag kan zonder aanvullende vragen worden verwerkt als deze de volgende gegevens bevat: d1 x d2 met vermelding van de maatreeks, tolerantieklasse of tekeningtoleranties, materiaal met hardheid en kleur, gebruikstemperatuur, medium, statische of dynamische toepassing, radiale of axiale montage, groefmaten en vereiste conformiteiten zoals FDA, BfR of USP Class VI. Als er een tekening van de inbouwsituatie beschikbaar is, kan de compressie aan de hand van de tolerantieketen worden gecontroleerd voordat een matrijs wordt gemaakt.

Veelgestelde vragen

Hoe wordt de maat van een O-ring aangegeven?

De maat van een O-ring wordt aangegeven als binnendiameter d1 maal snoerdikte d2 in millimeters, bijvoorbeeld 20 x 2,5. Voor een eenduidige bestelling worden materiaal, hardheid, kleur, tolerantieklasse en bij genormeerde ringen de exacte snoerdikte met normverwijzing toegevoegd, omdat ISO 3601-1 zowel van inchmaten afgeleide als metrische doorsneden bevat, bijvoorbeeld 3,53 en 3,55 mm.

Waarom geeft de schuifmaat bij siliconen O-ringen te kleine waarden aan?

De meetkracht van een schuifmaat is voldoende om een zachte siliconendoorsnede samen te drukken. Hoe lager de hardheid, hoe groter de afwijking. Voor betrouwbare waarden zijn optische meetmethoden of meetklokken met geringe meetkracht geschikt, waarbij op meerdere plaatsen over de omtrek wordt gemeten.

Waarin verschillen VMQ en FVMQ bij O-ringen?

VMQ is de afkorting voor siliconenrubber met methyl- en vinylgroepen, FVMQ voor fluorsiliconen met aanvullende trifluorpropylgroepen. Daardoor is FVMQ doorgaans beter bestand tegen brandstoffen en minerale oliën en behoudt het grotendeels het gedrag van siliconen bij lage temperaturen. De maatvoering verandert niet, maar de krimp kan verschillen.

Welke invloed heeft de gebruikstemperatuur op het groefontwerp?

Typische VMQ-compounds worden statisch gebruikt van ongeveer minus 60 °C tot plus 200 °C, speciale compounds ook daarboven. Binnen dit bereik zetten ring en groef verschillend uit: bij hoge temperaturen neemt de vullingsgraad toe, bij lage temperaturen neemt de compressie af. De groef moet daarom voor beide grenstemperaturen worden gecontroleerd.