Elastomeren in de techniek: materialen voor afdichtingen en slangen
De gangbare elastomeren voor afdichtingen, slangen en vormdelen zijn siliconen (VMQ), fluorsiliconen (FVMQ), EPDM, NBR, FKM, natuurrubber (NR) en chloropreen (CR). Welk materiaal geschikt is, wordt bepaald door het temperatuurbereik bij continu gebruik, het contactmedium inclusief reinigingsmiddelen, de toegestane blijvende vervorming na indrukking en de vereiste toelating. De kosten zijn pas daarna een criterium, omdat een defect onderdeel in de praktijk doorgaans meer kost dan de meerprijs voor de juiste compound. De volgende paragrafen beoordelen de materialen vanuit het perspectief van een siliconenverwerker en laten zien waar bij de selectie en montage de meeste fouten ontstaan.
Siliconen (VMQ) en fluorsiliconen (FVMQ)
Siliconenelastomeren bestrijken doorgaans een continu temperatuurbereik van -60 °C tot +200 °C. Sommige compounds verdragen kortstondig hogere pieken, fenylgemodificeerde typen (PVMQ) blijven ook bij nog lagere temperaturen flexibel. De eigenschappen veranderen binnen dit bereik relatief weinig, ozon en UV-straling tasten het materiaal nauwelijks aan. Gangbaar zijn hardheden van doorgaans 20 tot 80 Shore A. De beperkingen liggen bij de mechanische eigenschappen: de doorscheursterkte en slijtvastheid zijn lager dan bij NR of NBR, de gasdoorlaatbaarheid is hoog. Siliconen zijn daarom vooral geschikt voor statische afdichtingen. Hoe vernetting en vulstoffen de eigenschappen bepalen, beschrijft ons artikel over siliconenrubber als materiaal.
In de medische technologie en levensmiddelentechnologie is de vernettingsmethode van belang. Platinavernette compounds laten geen peroxide-afbraakproducten achter en hebben de voorkeur voor pompslangen en farmaceutische leidingen. Peroxidevernette siliconen worden na de vulkanisatie nagehard om vluchtige bestanddelen te verwijderen en de blijvende vervorming na indrukking te verminderen.
Fluorsiliconen (FVMQ) hebben trifluorpropylgroepen aan de polymeerketen en zijn daardoor aanzienlijk beter bestand tegen brandstoffen en minerale oliën dan VMQ. Het toepassingsbereik ligt doorgaans tussen -55 °C en +175 °C. Mechanisch gedraagt FVMQ zich vergelijkbaar met siliconen, maar het materiaal is aanzienlijk duurder. Het wordt toegepast waar brandstofcontact en lage temperaturen samenkomen en FKM bij lage temperaturen te stijf wordt.
EPDM, NBR, FKM, NR en CR
EPDM is doorgaans inzetbaar tussen -40 °C en +130 °C, peroxidevernette typen tot ongeveer +150 °C. EPDM is zeer goed bestand tegen heet water, stoom, ozon en remvloeistof op glycolbasis, maar niet tegen minerale oliën, vetten en brandstoffen. Dankzij de gematigde kosten is het een standaardmateriaal voor koelwaterslangen en afdichtingen in heetwatertoepassingen.
NBR is met doorgaans -30 °C tot +100 °C het standaardmateriaal voor minerale olie, hydraulische olie en vetten. Een hoger acrylonitrilgehalte verbetert de oliebestendigheid en vermindert de flexibiliteit bij lage temperaturen. NBR is gevoelig voor ozon en weersinvloeden. FKM bestrijkt doorgaans -20 °C tot +200 °C, lagetemperatuurtypen zijn bij lagere temperaturen inzetbaar. Brandstoffen, oliën en veel chemicaliën vormen geen probleem. Zwakke punten zijn ketonen, esters, aminen en, afhankelijk van het type, heet water en stoom. De prijs van FKM ligt aanzienlijk hoger dan die van NBR en EPDM.
NR biedt bij doorgaans -50 °C tot +80 °C de hoogste terugveringselasticiteit en zeer goede scheursterkte en slijtvastheid, maar is niet bestand tegen olie of ozon. Het wordt toegepast in buffers, trillingsdempers en membranen. CR heeft een temperatuurbereik van doorgaans -40 °C tot +100 °C, is matig oliebestendig en door het chloorgehalte moeilijker ontvlambaar dan EPDM of NR. Typische onderdelen zijn vouwbalgen en kabelmantels.
Mediabestendigheid onder gebruiksomstandigheden beoordelen
Bestendigheidstabellen hebben meestal betrekking op kamertemperatuur. Zwelling en veroudering nemen toe met de temperatuur. Een materiaal dat bij kamertemperatuur bestand is tegen een medium, kan bij de gebruikstemperatuur al aanzienlijk zwellen. In de praktijk falen afdichtingen vaak door bijkomende media die ontbreken in het programma van eisen: montagevetten op basis van minerale olie bij EPDM-afdichtingen, siliconenvet bij siliconenafdichtingen, olienevel bij profielen die uitsluitend voor water zijn ontworpen. Daar komen CIP-reinigingen met loog, zuur en soms perazijnzuur bij verhoogde temperatuur bij. Deze bepalen de levensduur vaak sterker dan het eigenlijke product.
Voor een betrouwbare materiaalkeuze moeten het medium, de concentratie, de temperatuur en de blootstellingsduur in de aanvraag staan. In grensgevallen biedt een onderdompelingsproef volgens ISO 1817 onder realistische omstandigheden meer inzicht dan welke tabel ook. Daarbij worden veranderingen in volume, hardheid en sterkte beoordeeld.
Blijvende vervorming na indrukking: alleen vergelijkbaar bij gelijke testomstandigheden
De blijvende vervorming na indrukking (DVR) volgens DIN ISO 815-1 geeft aan welk deel van een indrukking na ontlasting niet meer herstelt. Een hoge DVR betekent verlies van aandrukkracht en daarmee lekkage na temperatuurcycli. De waarde hangt sterk af van de testtemperatuur en de testduur. Bij een hoge testtemperatuur is deze doorgaans aanzienlijk hoger dan bij een gematigde temperatuur.
Inkopers moeten datasheets van verschillende leveranciers daarom alleen vergelijken bij identieke temperatuur, duur en indrukking en zo nodig de DVR bij de gebruikstemperatuur opvragen. Bij siliconen verlaagt naharden de DVR. Bij EPDM bereiken peroxidevernette compounds doorgaans betere waarden dan zwavelvernette compounds.
Toelatingen: BfR, FDA, USP Class VI en EN 45545
Voor contact met levensmiddelen geldt in de EU Verordening (EG) nr. 1935/2004. Concrete eisen aan elastomeren worden in Duitsland gegeven in de BfR-aanbevelingen, voor siliconen in aanbeveling XV en voor natuur- en synthetisch rubber in aanbeveling XXI. Deze zijn geen wetten, maar gelden wel als erkende maatstaf. FDA 21 CFR 177.2600 regelt in de VS rubberartikelen voor herhaald gebruik en legt toegestane receptuurbestanddelen en extractielimieten vast. Beide conformiteitsbewijzen hebben betrekking op een specifieke compound inclusief de kleur. Een speciale kleur is niet automatisch gedekt.
USP Class VI is een testclassificatie volgens USP hoofdstuk 88 met in-vivotests voor systemische toxiciteit, intracutane reactiviteit en implantatie. Het is geen toelating van het medische hulpmiddel. De biologische evaluatie volgens ISO 10993 blijft de verantwoordelijkheid van de fabrikant van het medische hulpmiddel.
Bij de bouw van spoorvoertuigen regelt EN 45545-2 de brandveiligheid met de gevarenniveaus HL1 tot HL3. Voor afdichtingen en profielen worden vaak de eisensets R22 (binnen) en R23 (buiten) toegepast. Daarvoor zijn vlamvertragende compounds nodig, bijvoorbeeld op basis van siliconen of CR, zoals die ook worden gebruikt voor siliconenprofielen in voertuigen.
Welk materiaal past bij welk onderdeel
Slangen voor levensmiddelen, farmaceutische toepassingen en peristaltische pompen bestaan overwegend uit platinavernette siliconen. Koelwaterslangen in voertuigen zijn meestal van EPDM, laadluchtslangen achter de turbolader van weefselversterkte siliconen, bij olienevel met een FKM-binnenlaag. Voor brandstofleidingen komen FKM, FVMQ of NBR in aanmerking. Bij afdichtingen is de beweging bepalend: dynamische hydraulische afdichtingen van NBR of FKM, statische afdichtingen bij hoge temperaturen van VMQ of FKM, behuizingsafdichtingen met een lage sluitkracht van siliconenschuim. Uitvoeringen en montage worden beschreven in het artikel over O-ringen, vlakke afdichtingen en vormafdichtingen van siliconen. Vormdelen met een dempingsfunctie worden eerder van NR of CR gemaakt.
De meeste fouten ontstaan bij het opstellen van de specificatie. Een aanduiding zoals „siliconen 60 Shore A“ legt noch de compound noch de toelating vast. Een te hard materiaal verhoogt de sluitkracht totdat deksels vervormen. Siliconen zetten bij warmte doorgaans sterker uit dan andere elastomeren. Als de groef te krap is, wordt de afdichting eruit geperst. De groef moet daarom voldoende vrije ruimte bieden voor de volumetoename. Monsters worden bovendien vaak alleen bij kamertemperatuur getest, terwijl het falen pas na temperatuurcycli optreedt. Een volledige aanvraag vermeldt de continue temperatuur en piektemperatuur, alle media inclusief reinigings- en montagehulpmiddelen, het type beweging, de druk, de toelatingen en de kleur.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen rubber en een elastomeer?
Rubber is het onvernette basispolymeer. Pas door de vernetting tijdens de vulkanisatie ontstaat een elastomeer dat onder belasting vervormt, daarna terugkeert naar zijn oorspronkelijke vorm en bij verwarming niet smelt. Thermoplastische elastomeren (TPE) zijn daarentegen smeltbaar en bereiken meestal niet de temperatuurbestendigheid van siliconen of FKM.
Welk elastomeer is geschikt voor heet water en stoom?
Peroxidevernet EPDM is het gebruikelijke materiaal voor heet water en verzadigde stoom. Siliconen zijn, afhankelijk van de compound, geschikt voor heet water en herhaalde stoomsterilisatie, maar verouderen bij continue blootstelling aan verzadigde stoom sneller. Standaard-FKM is slechts beperkt bestand tegen hete stoom. Hiervoor zijn speciale typen nodig.
Zijn siliconen bestand tegen olie?
Dat hangt af van de olie en de compound. Standaard-VMQ zwelt merkbaar in veel minerale oliën en brandstoffen en verliest daarbij aan sterkte. Bij incidenteel spatcontact kunnen siliconen volstaan, bij continu contact zijn FVMQ of FKM de gebruikelijke keuze. Een onderdompelingsproef met de daadwerkelijk gebruikte olie geeft duidelijkheid.
Volstaat FDA-conformiteit voor levensmiddelentoepassingen in de EU?
Niet automatisch. In de EU geldt Verordening (EG) nr. 1935/2004. In Duitsland dienen de BfR-aanbevelingen als beoordelingsmaatstaf, voor siliconen aanbeveling XV. Veel installatiebouwers eisen daarom gelijktijdige conformiteit met BfR XV en FDA 21 CFR 177.2600, telkens voor de specifieke compound en de geleverde kleur.







