Elastomery w technice: materiały na uszczelnienia i węże
Najczęściej stosowane elastomery do produkcji uszczelnień, węży i elementów formowanych to silikon (VMQ), fluorosilikon (FVMQ), EPDM, NBR, FKM, kauczuk naturalny (NR) i kauczuk chloroprenowy (CR). O doborze materiału decydują zakres temperatur pracy ciągłej, medium kontaktowe wraz ze środkami czyszczącymi, dopuszczalne trwałe odkształcenie po ściskaniu oraz wymagane dopuszczenie. Koszty stanowią kryterium dopiero w dalszej kolejności, ponieważ awaria elementu podczas eksploatacji zwykle kosztuje więcej niż dopłata do odpowiedniej mieszanki. Poniższe sekcje przedstawiają materiały z perspektywy przetwórcy silikonu i wskazują, gdzie najczęściej dochodzi do błędów przy doborze i montażu.
Silikon (VMQ) i fluorosilikon (FVMQ)
Elastomery silikonowe zwykle obejmują zakres temperatur pracy ciągłej od -60 °C do +200 °C, niektóre mieszanki wytrzymują krótkotrwale wyższe temperatury szczytowe, a odmiany modyfikowane grupami fenylowymi (PVMQ) zachowują elastyczność również w jeszcze niższych temperaturach. W tym zakresie właściwości zmieniają się stosunkowo nieznacznie, a ozon i promieniowanie UV praktycznie nie degradują materiału. Typowe twardości wynoszą od 20 do 80 Shore A. Ograniczenia dotyczą właściwości mechanicznych: odporność na rozdzieranie i ścieranie jest niższa niż w przypadku NR lub NBR, a przepuszczalność gazów jest wysoka. Dlatego silikon stosuje się przede wszystkim w uszczelnieniach statycznych. Wpływ sieciowania i napełniaczy na właściwości opisujemy w artykule o kauczuku silikonowym jako materiale.
W technice medycznej i spożywczej istotny jest sposób sieciowania. Mieszanki sieciowane platynowo nie pozostawiają produktów rozpadu nadtlenków i są preferowane do węży pomp oraz przewodów stosowanych w farmacji. Silikony sieciowane nadtlenkowo poddaje się po wulkanizacji wygrzewaniu, aby usunąć składniki lotne i zmniejszyć trwałe odkształcenie po ściskaniu.
Fluorosilikon (FVMQ) zawiera grupy trifluoropropylowe w łańcuchu polimerowym, dzięki czemu jest znacznie bardziej odporny na paliwa i oleje mineralne niż VMQ. Typowy zakres stosowania wynosi od -55 °C do +175 °C. Pod względem mechanicznym FVMQ zachowuje się podobnie do silikonu, jest jednak znacznie droższy. Stosuje się go tam, gdzie kontakt z paliwem występuje jednocześnie z niskimi temperaturami, w których FKM staje się zbyt sztywny.
EPDM, NBR, FKM, NR i CR
EPDM pracuje zwykle w temperaturach od -40 °C do +130 °C, a odmiany sieciowane nadtlenkowo do około +150 °C. EPDM wykazuje bardzo dobrą odporność na gorącą wodę, parę wodną, ozon i płyn hamulcowy na bazie glikolu, nie jest natomiast odporny na oleje mineralne, smary i paliwa. Przy umiarkowanych kosztach stanowi standardowy materiał na węże układu chłodzenia i uszczelnienia do zastosowań z gorącą wodą.
NBR, o typowym zakresie temperatur od -30 °C do +100 °C, jest standardowym materiałem do kontaktu z olejem mineralnym, olejem hydraulicznym i smarami. Wyższa zawartość akrylonitrylu poprawia odporność na oleje, ale pogarsza elastyczność w niskich temperaturach. NBR jest wrażliwy na ozon i warunki atmosferyczne. FKM obejmuje zwykle zakres od -20 °C do +200 °C, a odmiany niskotemperaturowe umożliwiają pracę w niższych temperaturach. Paliwa, oleje i wiele chemikaliów nie stanowią problemu, natomiast słabymi punktami są ketony, estry, aminy oraz, zależnie od odmiany, gorąca woda i para wodna. Cena FKM jest znacznie wyższa niż NBR i EPDM.
NR zapewnia w typowym zakresie od -50 °C do +80 °C najwyższą sprężystość przy odbiciu oraz bardzo dobrą wytrzymałość na rozciąganie i odporność na ścieranie, nie jest jednak odporny ani na oleje, ani na ozon. Stosuje się go w odbojach, tłumikach drgań i membranach. CR pracuje zwykle w zakresie od -40 °C do +100 °C, jest umiarkowanie odporny na oleje i dzięki zawartości chloru trudniej zapalny niż EPDM lub NR. Typowe elementy to osłony mieszkowe i powłoki kabli.
Ocena odporności na media w warunkach eksploatacji
Tabele odporności odnoszą się najczęściej do temperatury pokojowej. Pęcznienie i starzenie nasilają się wraz ze wzrostem temperatury, dlatego materiał odporny w temperaturze pokojowej może już wyraźnie pęcznieć w temperaturze eksploatacji. W praktyce uszczelnienia często zawodzą wskutek kontaktu z dodatkowymi mediami nieuwzględnionymi w specyfikacji wymagań: smarami montażowymi na bazie oleju mineralnego w przypadku uszczelnień EPDM, smarem silikonowym w przypadku uszczelnień silikonowych czy mgłą olejową w przypadku profili zaprojektowanych wyłącznie do kontaktu z wodą. Dochodzi do tego mycie CIP z użyciem ługów, kwasów, a niekiedy kwasu nadoctowego w podwyższonej temperaturze. Często wpływa ono na trwałość eksploatacyjną silniej niż sam produkt.
Aby umożliwić rzetelny dobór, zapytanie powinno określać medium, stężenie, temperaturę i czas oddziaływania. W przypadkach granicznych badanie zanurzeniowe zgodnie z ISO 1817 w warunkach zbliżonych do rzeczywistych dostarcza bardziej miarodajnych informacji niż jakakolwiek tabela; ocenie podlegają zmiany objętości, twardości i wytrzymałości.
Trwałe odkształcenie po ściskaniu: porównywalne wyłącznie przy takich samych warunkach badania
Trwałe odkształcenie po ściskaniu (DVR) według DIN ISO 815-1 określa, jaka część odkształcenia wywołanego ściskaniem pozostaje po odciążeniu. Wysokie DVR oznacza spadek siły docisku, a tym samym nieszczelności po cyklach temperaturowych. Wartość silnie zależy od temperatury i czasu badania; przy wysokiej temperaturze badania jest zwykle znacznie wyższa niż przy temperaturze umiarkowanej.
Dlatego osoby odpowiedzialne za zakupy powinny porównywać karty techniczne różnych dostawców wyłącznie przy identycznej temperaturze, czasie i stopniu ściśnięcia, a w razie potrzeby poprosić o wartość DVR w temperaturze eksploatacji. W przypadku silikonu wygrzewanie obniża DVR, natomiast w przypadku EPDM mieszanki sieciowane nadtlenkowo zwykle osiągają lepsze wartości niż mieszanki sieciowane siarkowo.
Dopuszczenia: BfR, FDA, USP Class VI i EN 45545
W UE kontakt z żywnością reguluje rozporządzenie (WE) nr 1935/2004. W Niemczech szczegółowe wymagania dotyczące elastomerów zawierają zalecenia BfR, w przypadku silikonów zalecenie XV, a w przypadku kauczuku naturalnego i syntetycznego zalecenie XXI. Nie są one przepisami prawa, ale stanowią uznany punkt odniesienia. FDA 21 CFR 177.2600 reguluje w USA wymagania dotyczące wyrobów gumowych wielokrotnego użytku oraz określa dopuszczalne składniki receptury i limity ekstrakcji. Oba potwierdzenia zgodności dotyczą konkretnej mieszanki wraz z jej kolorem; kolor niestandardowy nie jest nimi automatycznie objęty.
USP Class VI to klasyfikacja na podstawie badań zgodnie z rozdziałem 88 USP, obejmujących badania in vivo toksyczności ogólnoustrojowej, reaktywności śródskórnej i implantacji. Nie stanowi dopuszczenia wyrobu medycznego; ocena biologiczna według ISO 10993 pozostaje zadaniem producenta wyrobu medycznego.
W budowie pojazdów szynowych norma EN 45545-2 reguluje ochronę przeciwpożarową, określając poziomy zagrożenia od HL1 do HL3. W przypadku uszczelnień i profili często stosuje się zestawy wymagań R22 (wewnątrz) i R23 (na zewnątrz). Wymaga to mieszanek o ograniczonej palności, na przykład na bazie silikonu lub CR, stosowanych również do produkcji profili silikonowych do pojazdów.
Dobór materiału do rodzaju elementu
Węże dla przemysłu spożywczego, farmacji i pomp perystaltycznych wykonuje się głównie z silikonu sieciowanego platynowo. Węże układu chłodzenia w pojazdach są najczęściej wykonane z EPDM, a przewody powietrza doładowującego za turbosprężarką z silikonu wzmocnionego tkaniną, przy obecności mgły olejowej z wewnętrzną warstwą FKM. Do przewodów paliwowych można stosować FKM, FVMQ lub NBR. Przy doborze uszczelnień decydujący jest ruch: dynamiczne uszczelnienia hydrauliczne wykonuje się z NBR lub FKM, uszczelnienia statyczne pracujące w wysokiej temperaturze z VMQ lub FKM, a uszczelnienia obudów wymagające niewielkiej siły zamykania z pianki silikonowej. Konstrukcje i montaż opisuje artykuł o oringach, uszczelkach płaskich i uszczelkach formowanych z silikonu. Elementy formowane o funkcji tłumiącej wykonuje się częściej z NR lub CR.
Najczęstsze błędy powstają na etapie specyfikacji. Zapis taki jak „silikon 60 Shore A” nie określa ani mieszanki, ani dopuszczenia. Zbyt twardy materiał zwiększa siłę zamykania, co może prowadzić do odkształcenia pokryw. Silikon zwykle rozszerza się pod wpływem ciepła silniej niż inne elastomery; jeśli rowek jest zbyt ciasny, uszczelnienie zostaje z niego wyciśnięte. Dlatego rowek musi zapewniać wystarczającą wolną przestrzeń na przyrost objętości. Ponadto próbki często bada się tylko w temperaturze pokojowej, mimo że awaria występuje dopiero po cyklach temperaturowych. Kompletne zapytanie określa temperaturę pracy ciągłej i temperaturę szczytową, wszystkie media, w tym środki czyszczące i pomocnicze środki montażowe, rodzaj ruchu, ciśnienie, dopuszczenia oraz kolor.
Najczęściej zadawane pytania
Czym różni się kauczuk od elastomeru?
Kauczuk to nieusieciowany surowy polimer. Dopiero sieciowanie podczas wulkanizacji prowadzi do powstania elastomeru, który odkształca się pod obciążeniem, następnie wraca do pierwotnego kształtu i nie topi się podczas ogrzewania. Elastomery termoplastyczne (TPE) są natomiast topliwe i zwykle nie osiągają odporności temperaturowej silikonu lub FKM.
Jaki elastomer nadaje się do gorącej wody i pary wodnej?
EPDM sieciowany nadtlenkowo jest standardowym materiałem do kontaktu z gorącą wodą i parą nasyconą. Silikon, zależnie od mieszanki, nadaje się do kontaktu z gorącą wodą i wielokrotnej sterylizacji parowej, jednak przy ciągłym oddziaływaniu pary nasyconej starzeje się szybciej. Standardowy FKM ma ograniczoną odporność na gorącą parę wodną, dlatego wymagane są specjalne odmiany.
Czy silikon jest odporny na olej?
Zależy to od oleju i mieszanki. Standardowy VMQ wyraźnie pęcznieje w wielu olejach mineralnych i paliwach, tracąc przy tym wytrzymałość. Przy sporadycznym kontakcie z rozbryzgami silikon może wystarczyć, natomiast przy ciągłym kontakcie zwykle wybiera się FVMQ lub FKM. Badanie zanurzeniowe z użyciem rzeczywiście stosowanego oleju pozwala jednoznacznie ocenić przydatność materiału.
Czy zgodność z FDA wystarcza do zastosowań spożywczych w UE?
Nie automatycznie. W UE obowiązuje rozporządzenie (WE) nr 1935/2004, a w Niemczech zalecenia BfR stanowią podstawę oceny, w przypadku silikonu jest to zalecenie XV. Dlatego wielu producentów instalacji wymaga jednoczesnej zgodności z BfR XV i FDA 21 CFR 177.2600, każdorazowo dla konkretnej mieszanki i dostarczanego koloru.











