Uszczelnienie do zastosowań technicznych: konstrukcje, materiały, dobór
Dobór odpowiedniej uszczelki zależy od przestrzeni montażowej, temperatury, medium, ciśnienia i normy: O-ring lub uszczelka płaska do rowka i kołnierza, uszczelka profilowa lub formowana do szczelin i geometrii specjalnych. Materiał dobiera się w następnej kolejności, ponieważ silikon, EPDM, NBR i FKM obejmują różne zakresy temperatur i mediów oraz wymagają różnych potwierdzeń zgodności. W praktyce błędny dobór rzadko wynika z rodzaju konstrukcji, a często z braku danych o środkach czyszczących, szczytowych temperaturach i tolerancjach montażowych. W tym artykule przyporządkowano rodzaje konstrukcji i materiały do poszczególnych punktów specyfikacji wymagań oraz wskazano dane niezbędne w zapytaniu ofertowym.
Rodzaje konstrukcji: jaka uszczelka pasuje do danej przestrzeni montażowej
O-ring to standardowe rozwiązanie do rowków o określonych wymiarach. Wymiary i tolerancje określa DIN ISO 3601, a w uszczelnieniach statycznych ściśnięcie przekroju sznura wynosi zwykle od 15 do 30 %. Rowek musi zapewniać wystarczającą wolną przestrzeń, ponieważ elastomery rozszerzają się pod wpływem ciepła i pęcznienia. Uszczelka płaska jest wykrawana lub wycinana strumieniem wody z płyt i uszczelnia kołnierze, pokrywy oraz płaszczyzny podziału obudów. W przypadku płaskich uszczelek elastomerowych dopuszczalny nacisk powierzchniowy ogranicza siłę docisku śrub: przy zbyt mocnym dokręceniu materiał wypływa na boki i traci zdolność do sprężystego powrotu.
Uszczelka profilowa powstaje w procesie wytłaczania i jest dostarczana na metry lub łączona w ramy z wulkanizowanymi złączami. Nadaje się do drzwi, klap i obudów o długich liniach uszczelnienia oraz większych tolerancjach szczelin. Profile komorowe i profile z wargą uszczelniającą kompensują zmiany szerokości szczeliny przy niewielkiej sile zamykania, a profile pełne przenoszą większe siły docisku. Typowe przekroje przedstawiamy w ofercie wytłaczanych profili silikonowych. Uszczelka formowana jest wytwarzana w formie metodą prasowania lub wtrysku. Jest odpowiednim rozwiązaniem, gdy geometria jest trójwymiarowa, wymagane są narożniki bez złączy lub konieczne jest zintegrowanie przepustów i uchwytów montażowych, jak w przypadku wyrobów formowanych z silikonu według rysunku.
Uszczelka pneumatyczna to profil komorowy, który po zamknięciu jest napełniany sprężonym powietrzem i dopiero wtedy przylega do powierzchni współpracującej. Podczas otwierania i zamykania nie występuje tarcie o uszczelkę, a większe szczeliny lub nierówności mogą być kompensowane. Stosuje się ją w autoklawach, izolatorach, suszarkach i drzwiach zbiorników. Konstrukcja wymaga przyłącza powietrza w profilu, regulacji ciśnienia oraz rowka, który stabilnie utrzymuje profil w stanie bezciśnieniowym.
Materiały: temperatura i medium decydują o wyborze
Silikon (VMQ), zależnie od mieszanki, obejmuje zwykle zakres od -60 °C do +200 °C, a mieszanki specjalne mogą krótkotrwale pracować także w wyższych temperaturach. Jest odporny na ozon i promieniowanie UV oraz często stosowany w przemyśle spożywczym i medycynie. Ograniczenia dotyczą odporności na rozdzieranie i ścieranie. Standardowe odmiany wyraźnie pęcznieją w olejach mineralnych i paliwach, a do ciągłego kontaktu z gorącą parą wodną potrzebne są specjalnie opracowane mieszanki. Wpływ tych właściwości na poszczególne rodzaje konstrukcji opisuje nasz artykuł o uszczelkach silikonowych w przemyśle.
EPDM można zwykle stosować w zakresie od -40 °C do +140 °C i jest uznawany za standardowy materiał do gorącej wody, pary wodnej i wielu ługów, ale nie jest odporny na oleje mineralne i smary. NBR pracuje zwykle w zakresie od -30 °C do +100 °C i jest typowym wyborem do oleju hydraulicznego, smaru i paliwa, jednak starzeje się pod wpływem ozonu i warunków atmosferycznych. FKM wytrzymuje zwykle temperatury od -20 °C do +200 °C i jest odporny na oleje, paliwa oraz wiele kwasów. Jego elastyczność w niskich temperaturach jest ograniczona, a standardowe odmiany nie nadają się do kontaktu z gorącą parą wodną, ketonami i aminami.
Piankę silikonową stosuje się tam, gdzie dostępne są jedynie niewielkie siły zamykania, na przykład w cienkościennych pokrywach, obudowach opraw oświetleniowych lub drzwiach szaf sterowniczych. Uszczelnia przed pyłem i rozbryzgami wody oraz izoluje termicznie, ale nie jest przeznaczona do pracy pod ciśnieniem. Odpowiedni stopień ściśnięcia zależy od gęstości pozornej i jest ustalany na podstawie karty technicznej danej odmiany. Pianki o zamkniętych komórkach chłoną znacznie mniej wody niż pianki o otwartych komórkach i są typowym wyborem do zastosowań zewnętrznych.
Ciśnienie, ruch i montaż: typowe błędy w praktyce
Przy pracy pod ciśnieniem materiał musi być dobrany do szerokości szczeliny. Zbyt miękki O-ring zostaje wciśnięty w szczelinę uszczelniającą i ścięty na jej krawędzi. Rozwiązaniem jest większa twardość, węższa szczelina lub pierścienie podporowe; O-ringi o twardości 70 Shore A są typowym punktem wyjścia. Ze względu na niską odporność na rozdzieranie i ścieranie silikon nadaje się do uszczelnień z ruchem względnym tylko w ograniczonym zakresie i jest stosowany przede wszystkim statycznie.
Wiele uszkodzeń powstaje podczas montażu. O-ringi są przeciągane przez gwinty lub ostre krawędzie, osadzane w stanie skręconym albo rozciągane tak mocno, że zmniejsza się przekrój sznura. Fazy wprowadzające o kącie od 15° do 20° zapobiegają przecięciom. Często nie docenia się znaczenia smaru montażowego: smar silikonowy powoduje pęcznienie uszczelek silikonowych, a smary na bazie olejów mineralnych uszkadzają EPDM. Dlatego środek pomocniczy do montażu należy uwzględnić w specyfikacji.
Przy zamawianiu części zamiennych często mierzy się wymontowaną, zużytą część. Prowadzi to do błędnych wymiarów, ponieważ geometria starzejącej się uszczelki zmieniła się wskutek trwałego odkształcenia po ściskaniu (badanie według DIN ISO 815-1), pęcznienia lub skurczu. Wiążące są wymiary rowka, rysunek montażowy lub pierwotna specyfikacja wyrobu. Charakter uszkodzeń dostarcza dodatkowych wskazówek: stwardnienie i pęknięcia wskazują na działanie temperatury lub ozonu, wzrost objętości na niekompatybilne medium, a postrzępione krawędzie na wyciskanie materiału w szczelinę.
Normy i potwierdzenia zgodności dla przemysłu spożywczego, medycznego i pojazdów
W przypadku kontaktu z żywnością ramy prawne określa rozporządzenie (WE) nr 1935/2004. Dla elastomerów silikonowych w Niemczech typową podstawą oceny jest zalecenie BfR XV; nie jest ono normą prawną, lecz zaleceniem. Przewiduje między innymi maksymalnie 0,5 % lotnych składników organicznych, co z reguły wymaga wygrzewania po wulkanizacji. FDA 21 CFR 177.2600 obowiązuje w USA w odniesieniu do wyrobów gumowych wielokrotnie kontaktujących się z żywnością. Do wystawienia deklaracji zgodności producent potrzebuje informacji o rodzaju żywności, temperaturze i czasie kontaktu.
W technice medycznej często wymagana jest USP Class VI. Jest to klasyfikacja na podstawie badań reaktywności biologicznej według USP <88> i nie zastępuje oceny gotowego wyrobu medycznego według ISO 10993, za którą odpowiada podmiot wprowadzający wyrób do obrotu. W produkcji pojazdów najważniejsze są właściwości ogniowe i normy zakładowe: EN 45545-2 dla pojazdów szynowych, ISO 3795 lub FMVSS 302 dla wnętrz pojazdów samochodowych, a także wymagania dotyczące badań określone przez OEM. Tolerancje wymiarowe części elastomerowych określa DIN ISO 3302-1, z klasami od M1 do M4 dla wyrobów formowanych i od E1 do E3 dla profili wytłaczanych.
Jakie dane powinno zawierać zapytanie do producenta
Kompletne zapytanie zawiera warunki montażu przedstawione na rysunku z wymiarami rowka, szczeliny i kołnierza wraz z tolerancjami, temperaturę pracy ciągłej oraz wartość szczytową z czasem jej występowania, wszystkie media, w tym środki czyszczące i dezynfekujące wraz ze stężeniem i temperaturą, a także ciśnienie z podaniem wartości, kierunku działania oraz informacji o występowaniu podciśnienia. Do tego dochodzą rodzaj ruchu, twardość, kolor, wymagane potwierdzenia zgodności, klasa tolerancji i przewidywana wielkość partii, ponieważ współdecyduje ona o konstrukcji formy i metodzie produkcji.
Typowym przykładem niekompletnego zapytania jest opis: uszczelka silikonowa, 60 Shore, czerwona, bez podania medium i temperatury. Na tej podstawie nie można stwierdzić, czy wystarczy standardowa mieszanka, czy potrzebna jest na przykład mieszanka wykrywalna przez detektory metali lub o ograniczonej palności. W przypadku profili pomocne są szkic przekroju i informacja, czy potrzebne są odcinki na metry, pierścienie czy ramy wulkanizowane, a w przypadku wyrobów formowanych model 3D oraz próbka części współpracującej. Jeśli niektóre punkty specyfikacji wymagań pozostają nieustalone, wykonanie próbek i próba montażowa u użytkownika są bezpieczniejszą podstawą zatwierdzenia niż sama karta techniczna.
Najczęściej zadawane pytania
Czy uszczelka silikonowa może zastąpić uszczelkę z NBR?
Tylko wtedy, gdy uszczelnienie nie ma stałego kontaktu z olejem mineralnym lub paliwem i pracuje głównie statycznie. Standardowe silikony pęcznieją w tych mediach i mają mniejszą odporność na rozdzieranie niż NBR. Ich zaletą jest szerszy zakres temperatur. Przed wymianą należy sprawdzić geometrię rowka, ponieważ rozszerzalność cieplna i zmiany objętości są różne.
Jaka twardość Shore’a jest typowa dla uszczelki?
Najczęściej stosuje się O-ringi o twardości 70 Shore A. Miękkie profile do drzwi i klap mają mniejszą twardość, aby wystarczały niewielkie siły zamykania; twardsze odmiany lepiej wytrzymują ciśnienie i są bardziej odporne na wyciskanie w szczelinę. Twardość bada się według DIN ISO 48-4 i należy ją podać w specyfikacji wraz z tolerancją. Piankę silikonową specyfikuje się przez gęstość pozorną i naprężenie ściskające przy określonym odkształceniu.
Na co należy zwrócić uwagę w przypadku ram z uszczelek profilowych?
Ramy profilowe wykonuje się z odcinków ciętych z profilu dostarczanego na metry, a złącza wulkanizuje lub klei. Złącza wulkanizowane są z reguły bardziej wytrzymałe i nie wymagają kleju, co ma znaczenie przy kontakcie z żywnością. Przy małych promieniach gięcia profil komorowy może się załamać; wtedy lepszym rozwiązaniem są formowane narożniki lub wyrób formowany. Zapytanie powinno zawierać wymiar wewnętrzny lub zewnętrzny ramy oraz położenie złącza.
Czy zgodność z FDA wystarcza do stosowania w Europie?
Nie. FDA 21 CFR 177.2600 jest przepisem amerykańskim. W UE materiał musi spełniać wymagania rozporządzenia (WE) nr 1935/2004, a w Niemczech do oceny silikonów stosuje się zalecenie BfR XV. Wiele mieszanek spełnia oba wymagania, jednak dla konkretnej mieszanki musi to zostać potwierdzone deklaracją zgodności.











